اگر قرن نوزدهم تا نيمه اول قرن بيستم را عصر صنعت و نيمه دوم قرن بيستم تا پايان آن را عصر اتم بناميم به جرات مي توان قرن جديد را عصر پيام و رسانه ناميد. مي توان گفت که وسايل ارتباط جمعي و در راس آن ها رسانه هاي ديداري و شنيداري نقش تعيين کننده اي را در شکل گيري سیاست خارجی و سرنوشت جوامع بازي مي کنند. در این میان هر روز بر تنوع و کارکرد رسانه ها افزوده می شود و در ربع آخر قرن بیستم و آغازین سال های قرن بیست و یکم، پدیده اینترنت و فتاوری های نوین ارتباطی چنان تحول عظیمی را در همه حوزه های زندگی بشر ایجاد کرده اند که در تصور نمی گنجد. سرعت و دامنه تاثیر گذاری این رسانه ها بر حوزه سیاست خارجی و دیپلماسی چنان عظیم و انکارناپذیر است که هرگونه تردیدی در به کارگیری و استفاده از آن ها لطمات جبران ناپذیری بر منافع ملی و پرستیژ بین المللی یک کشور می گذارد. در این میان نقش دولت و متولیان امور رسانه ای و تعامل آن ها با دیپلمات ها و نهاد سیاست خارجی به خوبی مورد نیاز است. به دلیل این تاثیرگذاری ادبیات سیاست خارجی و حوزه کارکردی آن هم تغییر کرده است. ورود اصطلاحاتی چون دیپلماسی دیجیتالی، سایبر دیپلماسی، تله دیپلماسی، دیپلماسی رسانه ای و... از جمله این تاثیرگذاری هاست. سوال این است که دامنه این تاثیرات تا کجاست و اصولا رابطه رسانه ها و دیپلماسی چیست؟ و در این مورد به خصوص دیپلماسی دیجیتالی چیست؟ رابطه و تاثیر آن با دیپلماسی سنتی و عمومی چیست؟ تا چه حد می توان به این نوع دیپلماسی اطمینان کرد؟ آسیب ها و مزایا و معایب آن چیست؟
اینها سوالاتی هستند که سعی شده است در مقاله حاضر به آنها پرداخته شود.


انواع ديپلماسي:

1- ديپلماسي سنتي Traditional Diplomacy
ديپلماسي ای سنتي است که طرف هاي آن، دولت ها و نماينگان تام الاختيار و منصوب شده آن ها باشند. به عبارت ديگر طرف هاي اين نوع ديپلماسي، مشخص، رسمي و از پيش تعين شده هستند و با اعتبارنامه و به صورت رسمي در فرايند ديپلماسي شرکت مي کنند. کارگزاران این نوع ديپلماسي فقط دولت ها و نمايندگان رسمي آن ها هستند. خصوصیات این نوع دیپلماسی عبارتند از:
1- دولت- ملتها با مرزهای نفوذناپذیر به عنوان تنها بازیگران عرصه روابط بین الملل
2- قدرت سخت شامل قدرت نظامی، اقتصادی، جمعیتی و منابع طبیعی
3- وزارت خاجه تنها متولی ارتباط با خارج از کشور
4- عدم تاثیر افکار عمومی داخلی و خارجی بر تصمیمات وزارت خارجه
5- قوانین بین المللی محدود و غیر قابل تعمیم به داخل حاکمیت ها

2- ديپلماسي عمومي Public Diplomacy
اصطلاح ديپلماسي عمومي اولين بار درسال 1965در امريكا توسط «الموند گوليون»، رئيس مدرسه حقوق و ديپلماسي فلچر، در دانشگاه تافت به كار گرفته شد و عبارت است از ارتباطات معطوف به منافع ملي يك كشور از طريق ارتباط با مردم خارج از مرزهاي جغرافيايي. با اين تعريف، مسائلي از قبيل اعزام دانشجو به خارج، پذيرش بورس هاي تحصيلي، خبرنگاران اعزامی، فرایند ارتباط میان فرهنگی، ‌برگزاري انواع جشنواره هاي هنري، همايش ها و سمينارهاي فرهنگي و پخش برنامه هاي صوتي و تصويري و حتي ايجاد سايت هاي اينترنتي همه و همه در حوزه ديپلماسي عمومي قابل بحث است.

3- تله ديپلماسي Telediplomacy
از آن جا كه تلويزيون در ميان انواع رسانه هاي جمعي، گوي سبقت را از نظر جذب مخاطب ربوده است طبيعتاً استفاده از آن براي مقاصد سياسي و ديپلماتيك نيز از جايگاه ويژه اي برخوردار است. خصوصاً در عصري كه ماهواره اين امكان را به همه كشورهاي دنيا داده است تا از طريق تلويزيون، وارد شبكه ارتباطي در دنياي معاصر شوند. واژه تله ديپلماسي برگرفته از كتابي است كه توسط آقاي «رويس آمون» با «عنوان تلويزيون جهاني و شكل دهي جهان سياست: CNN، تله ديپلماسي و سياست خارجي» در سال 2007 به رشته تحرير در آمد ولي خيلي سريع جاي خود را در ادبيات علوم ارتباطات باز كرد و اگرچه هنوز مراحل نوزادي خود را طي مي كند ولي به واسطه غناي مفهومي مورد اقبال محققين قرار گرفته است.

4- سايبر ديپلماسي Cyber Diplomacy
رشد سريع تكنولوژي هاي ارتباطي اعم از انواع تلويزيون هاي ماهواره اي و كابلي، فيبر نوري و ارتباطات بي سيم و ناتواني دستگاه هاي رسمي ديپلماتيك در رقابت با رسانه ها، دولت ها را با اين حقيقت روبه رو كرده است كه شكل نويني از ديپلماسي با استفاده از فضاهاي مجازي وارد عرصه معادلات روابط بين الملل شده است و فضاهاي مجازي به واسطه ماهيت غير قابل كنترل آن، پديده اي است كه به خوبي مي توان از آن به عنوان عنصري استراتژيك و تعيين كننده ياد كرد. پديده اي كه هر روز صفحه جديدي به آن اضافه مي شود و همه عرصه هاي زندگي بشري را تحت تأثير قرار مي دهد. این دیپلماسی به آینده ای نظر دارد که در آن دیپلمات به عنوان شخصیت حقیقی یا حقوقی رسما از طریق وب سایت و ای- میل، استوار نامه خود را ارائه می دهد و ازهمان طریق به کلیه وظایف خود عمل می کند.

5- ديپلماسي آشكار Open Diplomacy
عبارت ديپلماسي آشكار براي نخستين بار در سال 1965 توسط «دين ادموند گاليون» از اساتيد مدرسه حقوق و ديپلماسي فلچر در دانشگاه تافتز به كار گرفته شد و از شاخص هاي ديپلماسي نوين محسوب مي شود. اين شكل از ديپلماسي، با نفوذ و تأثير در نگرش هاي عامه مردم از طريق وسايل ارتباط جمعي، بر شكل گيري و شاكله افكار عمومي و به دنبال آن سياست خارجي هر كشور تأثير مي گذارد. ديپلماسي آشكار در مقابل ديپلماسي پنهان استفاده مي شود و مي تواند تعامل ميان منافع گروه هاي خصوصي يك كشور با منافع خصوصي در كشور ديگر، گزارش دادن امور خارجي و تأثير آن ها بر سياست هاي داخلي و ارتباط برقرار كردن بين كساني كه به هر نحوي در حوزه هاي ارتباطي فعاليت دارند، مثل ديپلمات ها و نمايندگان خارجي و نهايتاً فرايند هاي ارتباطات ميان فرهنگي را شامل شود. البته اين نوع ديپلماسي بيشتر صفتي است براي بيان ماهيت ديپلماسي. ليکن چون رسانه هاي جمعي به خودي خود باعث حذف ديپلماسي پنهان مي شوند، مي توان اين شکل را هم به عنوان نوعي ديپلماسي تلقي کرد. ديپلماسي آشكار، با نفوذ و تأثير نگرش ها(ايستارها)ي عامه مردم بر شكل گيري و اجراي سياست خارجي سر و كار دارد. اين ديپلماسي، ابعاد رايج روابط بين المللي را درمي نوردد و از ديپلماسي سنتي فراتر مي رود. شكل دادن به افكار عمومي در ساير كشورها، تعامل ميان منافع گروه هاي خصوصي يك كشور با منافع خصوصي در كشوري ديگر، گزارش دادن امور خارجي و تأثير آن ها بر سياست هاي خودي، ارتباط برقرار كردن بين كساني كه كارشان ارتباطاتي است مثل ديپلمات ها و فرستادگان به خارج، و بالاخره فرايندهاي ارتباطات ميان فرهنگي از جمله عناصر اين ديپلماسي است. بر طبق نظر «هانس. ان. تاچ»، نويسنده كتاب «ارتباط با جهان»، ديپلماسي آشكار اين گونه تعريف مي شود:
تلاش هاي رسمي دولتي براي شكل دادن به محيط ارتباطاتي ماوراء بحار كه در آن سياست خارجي (آمريكا) به اجرا در مي آيد به منظور كاستن از درجه بدفهمي و كج فهمي هايي كه روابط آمريكا با ساير كشورها را پيچيده مي كند. در مجموع ديپلماسي آشكار به برنامه هاي دولتي كه هدف آن ها اطلاع رساني و يا نفوذ در افكار عمومي ساير كشورهاست گفته مي شود.

6- دیپلماسي مجازي
«ريچارد سولومون» آن را چنين تعريف مي کند: «ديپلماسي از طريق رسانه هاي الکترونيک. فرايندي که از طريق آن شخص مي تواند حقيقت را با فرايندي مجازي دريابد.»
ديپلماسي مجازی طبق تعریف موسسه برنامه دیپلماسی مجازی آمریکا منوط می شود به کاربرد تکنولوژی های ارتباطات و اطلاعات در دیپلماسی.
«فرانسيس فوکوياما» در دانشگاه جورج ميسون مي گويد: «اختراع گوتنبرگ، (چاپ) و نتايج اجتماعي آن رابطه بين قدرت و تکنولوژي را تقويت کرد.»

7- دیپلماسی شبکه ای
عبارت است از آمیزه ای از دیپلماسی سنتی که در آن دیپلمات ها با مقامات عالی رتبه و رهبران کار می کنند و دیپلماسی عمومی که در آن دیپلمات ها مستقیما با شهروندان خارجی سر و کار دارند. در این روش از اینترنت استفاده می شود. مشخصه اصلی آن تعامل است و عکس العمل آنی مخاطبین Feed Back مشخصه این نوع دیپلماسی می باشد. تکنولوژی و اعتماد از دیگر خصوصیات آن هستند.

8- دیپلماسی دیجیتال
آقای «ویلسون دیزارد»، مبتکر اصطلاح دیجیتال دیپلماسی، تعریف مشخصی از آن در کتاب خود ندارد و فقط سیر تکاملی دیپلماسی عمومی و به کارگیری فناوری ارتباطات و اطلاعات در سیاست و تجارت خارجی آمریکا را با تاکید بر فناوری دیجیتال مورد بررسی قرار داده است. ولی می تون گفت که دیپلماسی با طریق اینترنت و فضای مجازی است.

ماهیت دیپلماسی در عصر ICT
1- ورود فناوری اطلاعات و ارتباطات به عرصه دیپلماسی
2- گسست انحصار اطلاعات روابط خارجی که قبلا در تصرف دولت و وزارت خارجه بود
3- تماس مقامات عالی رتبه و حذف وزارت خارجه و تشریفات هرمی دیپلماتیک
4- پایان انحصار تماس ها و ملاقات ها و مرگ ملاقات های سنتی و رسمی
5- ظهور رقبای جدید
6- در هم ریختن فاصله، زمان و مکان
7- ضرورت شفافیت و پاسخگویی به افکار عمومی
8- موضوعات جدید و تغییرات روز افزون روش ها
● نويسنده: نوذر - نظری
ادامه دارد ...